Yıllar evvel, global enerji dinamiklerindeki değişimleri ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda, çoğunlukla temkinli bir suskunlukla karşılaşırdık. O dönemde Ulusal Kanal’da “Biz Yaparız” programında bu meseleyi gündeme getirmek, ülkemizin geleceği açısından bir yükümlülük paylaşma çabasıydı. Bugün, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan mutabakat zaptı ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu konuya gösterdiği hassasiyet, meselenin artık somut bir temele dayandığını göstermektedir. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin gerektirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve halkımıza karşı duyduğumuz vicdani yükümlülük ile savunma sanayii ekseninde ayrıntılı bir şekilde ele almayı amaçlıyoruz.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalma eğilimi ve jeopolitik krizlerin ortaya çıkardığı arz güvenliği temelinde köklü bir paradigma değişimi yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları değerli olmasına karşın, modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu sürekli “baz yük” enerjisini tek başlarına sağlayabilmeleri mümkün değildir. Bu yapısal zorunluluk, nükleer enerjiyi yeniden gündemimizin merkezine yerleştirmiştir.

Son yirmi yıl içerisinde, jeopolitik ihtiyaçlar ve stratejik bağımsızlık öngörüleri doğrultusunda Türkiye, savunma sanayisinde hızla büyüyen bir evreye girmiştir. Sektörün 2025’teki 10 milyar dolara ulaşan ihracatı ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kapasitemizin ne denli yükseldiğini göstermektedir. Ancak bu büyük sanayi kapasitesi; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji talep eden altyapıların elektrik ve termal ısı gereksinimini daha önce hiç görülmemiş seviyelere çıkarmıştır.

Sektör bazında enerji tüketimini rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini anlamak açısından kaçınılmazdır. ASELSAN tesislerindeki yıllık elektrik tüketimi yaklaşık olarak 120 milyon kWh (120 bin MWh) seviyesindedir. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan tesislerindeki ağır sanayi faaliyetlerinin bu rakamı büyük ölçüde aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi firmaların elektrokimyasal süreçlerinin benzer yoğunlukta enerjiye ihtiyaç duyduğu açıktır. Türk Savunma Sanayiinin toplam yıllık elektrik tüketiminin 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) civarında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke üzerinden sağlanması; savaş, asimetrik çatışmalar, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi senaryolarla birlikte telafisi imkânsız riskler içerir. Bu zaafiyeti ortadan kaldırmanın yolu, “ada modunda” bağımsız bir şekilde çalışabilen “mikroşebekeler” inşa etmektir. Bu mikroşebekenin temeli ise, elbette ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEOLOJİK BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi son derece az olan stratejik bir ham madde niteliğindedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) tarafından sağlanan verilere göre, dünya genelinde tanımlanabilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu önemli elementin global dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin rezervlerine sahip ülkeler arasında yer almaktadır.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) tarafından açıklanan rakamlara göre, Türkiye’nin sadece Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezervi yaklaşık 380 bin ton kadardır. Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın daha geniş kapsamlı jeolojik tahminleri ile Malatya ve Isparta gibi potansiyel havzaların da eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında olduğu, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sini oluşturduğu ifade edilmektedir. Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv bile, yeni nesil yüksek verimli reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik ihtiyacını yıllarca karşılayabilecek bir potansiyele sahiptir. Bu toprakların altında yatan bu zenginlik, sadece bir fırsat değil, onu değerlendirecek bilimsel iradeyi ortaya koyabilmemiz için bize verilmiş bir sorumluluktur.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, doğrudan bölünebilen bir yakıt olan uranyum-235’i yakmaktan daha karmaşık bir fiziksel altyapıya ihtiyaç duyar. Toryum-232, “doğurgan” (fertile) bir elementtir. Reaktörün içerisinde bir nötron alarak Toryum-233’e, ardından beta bozulması ile protaktinyum-233’e ve son olarak bir beta bozulmasıyla bölünebilir olan Uranyum-233’e dönüşür.

Bu dönüşüm sürecinin Türkiye’deki en önde gelen öncüsü, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibiydi. Arık hocamızın liderliğinde hayata geçirilen “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanıtılmıştır. Bu sistemde, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demeti, reaktörün merkezindeki ağır metal hedefe çarparak yoğun bir nötron akışı üretir ve sistemin nötron jeneratörü haline gelmesi sağlanır. Sistemin en çarpıcı yönü, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Acil bir durumda hızlandırıcının elektriği kesildiğinde proton demeti durur, nötron kaynağı kapanır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde kendiliğinden söner. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarının teorik olarak imkânsız hale gelmesini sağlar.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız mahcup. Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin 30 Kasım 2007 gecesinde Isparta’ya seyahat ederken yaşadıkları şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, ülke bilim alanındaki atılımlarını kesmiştir. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürmeyi başaran ve bu öngörüleri somut projelere dönüştürebilecek nadir bilim insanlarından biriydi.

Kazanın ardından eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgilere göre, olayın arkasında sabotaj ihtimali ve Türkiye’nin nükleer güç haline gelmesini istemeyen emperyalist unsurların etkisi olduğu gündeme gelmiştir. “Engin’in bu teknolojiye ulaşmış olması dolayısıyla hedef alındığını düşünüyorum” şeklindeki Metin Arık Hocamızın ifadesi, yıllar geçse de hafızalarımızda yankılanmaktadır. Bu dosyanın, Kaşif Kozino